Το παρόν άρθρο προσφέρει μια συνοπτική εικόνα των πτυχών που σχετίζονται με τη διατροφή, τον πολιτισμό και την ηθική στις αναδυόμενες πολυπολιτισμικές κοινότητες των ευρωπαϊκών χωρών, όπως αυτές εξελίσσονται, και πώς αυτές οι κοινότητες μπορούν να βασιστούν στην πολιτιστική ανταλλαγή και στα συναφή μέτρα ένταξης και δράσεις ευαισθητοποίησης. Λειτουργεί ως εργαλείο επικοινωνίας για την προώθηση της ευαισθητοποίησης, τόσο στις τοπικές κοινότητες όσο και σε όσους παρέχουν φιλοξενία και υποστήριξη κοινωνικής ένταξης σε μετανάστες και πρόσφυγες, αλλά και στις δημόσιες αρχές και στις ευρωπαϊκές κοινωνίες γενικότερα.
Αυτό το άρθρο ξεκινά με τις εξελίξεις στην Ελλάδα και την ανταπόκριση της κοινωνίας των πολιτών, σε ένα εθνικό περιβάλλον όπου οι προκλήσεις που σχετίζονται με τη διαχείριση σημαντικού αριθμού αφίξεων προσφύγων και με την ένταξη του μεταναστευτικού πληθυσμού καθίστανται ολοένα και πιο απαιτητικές.
Αναλογιζόμενοι το ελληνικό πλαίσιο
Ωστόσο, η άφιξη μεταναστών τις τελευταίες τρεις δεκαετίες – με αύξηση τα τελευταία 15 χρόνια – έχει επηρεάσει σημαντικά την γαστρονομική ατμόσφαιρα στην Ελλάδα, διαφοροποιώντας τις τοπικές γευστικές επιλογές. Πέρα από τα παραδοσιακά ελληνικά πιάτα με βάση το κρέας και τα θαλασσινά, η επιρροή των μεταναστευτικών κοινοτήτων έχει εισάγει μια ποικιλία γεύσεων και μεθόδων μαγειρικής στη γαστρονομική σκηνή της χώρας. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές σε αστικές περιοχές όπως η Αθήνα, η Θεσσαλονίκη, η Πάτρα, ο Βόλος, τα Ιωάννινα και η Καβάλα, όπου πλέον προσφέρονται πιάτα από τη Μέση Ανατολή, τη Νότια Ασία και τη Βόρεια Αφρική, όπως φαλάφελ, σάουαρμα, κεμπάπ και χούμους.
Οι συνεχείς αφίξεις προσφύγων από το 2014/15 και η αύξηση του μεταναστευτικού πληθυσμού έχουν δημιουργήσει το πλαίσιο για την ενεργοποίηση της κοινωνίας των πολιτών στην Ελλάδα και για την έναρξη εκτεταμένων δράσεων και εκδηλώσεων ευαισθητοποίησης, συμπεριλαμβανομένων αυτών που προάγουν τη μαγειρική τέχνη και τον πολιτιστικό πολυπολιτισμό.
Αρχικά, αξίζει να αναφερθεί η πρωτοβουλία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR) να οργανώνει ετησίως το φεστιβάλ Cooking#WithRefugees, με τη στήριξη φορέων της κοινωνίας των πολιτών και άλλων παραγόντων, με στόχο την ευαισθητοποίηση για την ανάγκη υποστήριξης των προσφύγων στην αναβάθμιση των δεξιοτήτων τους, την ενδυνάμωση, την πρόσβαση σε ευκαιρίες και τελικά την ένταξή τους στην αγορά εργασίας. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων, το φεστιβάλ θα επιστρέψει στην Αθήνα τον Ιούνιο του 2025, παρουσιάζοντας γαστρονομικές εμπειρίες και αναδεικνύοντας τη δύναμη της πολιτιστικής ανταλλαγής ως εργαλείο κοινωνικής ένταξης.
Η Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων δίνει στις ευρωπαϊκές κοινωνίες και ιδιαίτερα στις τοπικές κοινότητες στην Ελλάδα και στην ελληνική κοινωνία συνολικά την ευκαιρία να στραφούν προς τους πρόσφυγες που ζουν, εργάζονται και αγωνίζονται καθημερινά δίπλα μας, αναζητώντας ελπίδα μέσα από την εργασία και την κοινωνική ένταξη. Για τον σκοπό αυτόν, απευθύνεται κάλεσμα προς όλους τους ευαισθητοποιημένους πολίτες να συμμετάσχουν σε συγκεντρώσεις, τιμώντας την Ημέρα και δοκιμάζοντας τα εδέσματα που προσφέρονται από Έλληνες, μετανάστες και πρόσφυγες «σεφ», που συνεργάζονται σε διάφορα εστιατόρια της μητροπολιτικής περιοχής της Αθήνας, εμπνευσμένοι από τις κουζίνες των μεσογειακών και ανατολικών πολιτισμών.
Παράλληλα, γεύσεις και αρώματα από αραβικές, μεσανατολικές και άλλες εξωευρωπαϊκές κουζίνες θα πλημμυρίσουν την πεζοδρομημένη οδό Βενιζέλου μπροστά από το Αρχαίο Θέατρο της Λάρισας. Εκεί, κάτοικοι, επισκέπτες, μετανάστες και πρόσφυγες από την περιοχή θα μοιραστούν εμπειρίες την Τετάρτη 7 Μαΐου το απόγευμα, από τις 19:00. Η εκδήλωση αυτή διεξάγεται στο πλαίσιο του φεστιβάλ Tastes of the World, που διοργανώνει ο Δήμος Λάρισας, με την υποστήριξη του Συνδέσμου Θεσσαλικών Επιχειρήσεων & Βιομηχανιών και του τοπικού γραφείου της Δημόσιας Υπηρεσίας Απασχόλησης (ΔΥΠΑ). Πρόκειται για ένα φεστιβάλ «αυθεντικών» γεύσεων, το πρώτο του είδους στην περιοχή, με την υποστήριξη του Αντιδημάρχου Κοινωνικής Πολιτικής και του Κέντρου Ένταξης Μεταναστών (ΚΕΜ).
Η εκδήλωση στοχεύει να συνδυάσει τον πολυπολιτισμό, τις γεύσεις και τις παραδόσεις απ’ όλο τον κόσμο, ενώ οι μαθητές του Τοπικού Προγράμματος Μαθητείας του Επαγγελματικού Κέντρου Μαγειρικής (ΕΠΑΣ) της ΔΥΠΑ Λάρισας θα αναλάβουν την υλοποίηση των γαστρονομικών δημιουργιών, ενισχυμένοι από τον επαγγελματισμό και το πάθος τους. Οι ευρύτεροι στόχοι του φεστιβάλ είναι να διευκολύνουν την πολιτιστική ανταλλαγή και τις εμπειρίες μεταξύ της τοπικής κοινότητας και των προσφύγων από τρίτες χώρες, προωθώντας τον πολυπολιτισμό και υπηρετώντας την αλληλεγγύη, ενισχύοντας παράλληλα την κοινωνική ένταξη στην τοπική κοινωνία.
Καθώς η μετανάστευση συνεχίζεται
Αξίζει να σημειωθεί ότι αυτές οι δράσεις ευαισθητοποίησης σε τοπικό επίπεδο πραγματοποιούνται σε ένα ασταθές περιβάλλον όσον αφορά τα ανατολικά και νοτιοανατολικά σύνορα της Ευρώπης. Οι υφιστάμενες συνθήκες απαιτούν εντατικές προσπάθειες για την αντιμετώπιση των αυξανόμενων αναγκών διαχείρισης και ένταξης προσφύγων και μεταναστών, ειδικά στις χώρες πρώτης γραμμής, αλλά όχι μόνο.
Ο ολοκληρωτικός πόλεμος στην Ουκρανία έχει προκαλέσει τεράστιες ανθρωπιστικές ανάγκες λόγω του μαζικού εσωτερικού εκτοπισμού, καθώς και των εκροών προσφύγων. Η πρόκληση είναι τεράστια: σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της UNHCR, περίπου 6.225.700 Ουκρανοί πρόσφυγες έχουν καταγραφεί σε όλη την Ευρώπη, εκ των οποίων οι 6.167.100 έχουν εγγραφεί σε αιτήσεις ασύλου, προσωρινή προστασία ή παρόμοια εθνικά σχήματα. Έως το τέλος Οκτωβρίου 2024, 3,55 εκατομμύρια άνθρωποι είχαν εκτοπιστεί εσωτερικά στην Ουκρανία.
Ταυτόχρονα, έως τον Οκτώβριο του 2024, περίπου 8.700 πρόσφυγες και μετανάστες έφτασαν στην Ελλάδα διά ξηράς και θαλάσσης. Αυτό αντιπροσωπεύει αύξηση 6 % σε σύγκριση με τον προηγούμενο μήνα και αύξηση 20 % σε σύγκριση με τον Οκτώβριο του 2023. Οι τουρκικές αρχές ανέφεραν ότι διέσωσαν ή αναχαίτισαν 5.084 πρόσφυγες και μετανάστες στη θάλασσα τον Οκτώβριο, 21 % λιγότερους από τον προηγούμενο μήνα.
Αυτή η εικόνα για την Ελλάδα έρχεται σε αντίθεση με τη γενικότερη εικόνα για την ίδια περίοδο, όσον αφορά τις αφίξεις στην Ευρώπη μέσω των θαλάσσιων διαδρομών της Μεσογείου και της βορειοδυτικής Αφρικής, όπου καταγράφηκαν περίπου 20.000 πρόσφυγες και μετανάστες. Οι πιο πρόσφατες αφίξεις ήταν κατά 13 % χαμηλότερες από τον Σεπτέμβριο και κατά 45 % λιγότερες σε σύγκριση με τον Οκτώβριο του 2023. Αποδεικνύεται ότι οι αφίξεις σε άλλα κράτη-μέλη της ΕΕ έχουν μειωθεί σημαντικά από πέρσι. Στην Ιταλία, για παράδειγμα, οι αφίξεις μειώθηκαν κατά 26 % σε σχέση με τον προηγούμενο μήνα και κατά 44 % σε σύγκριση με τον Οκτώβριο του 2023. Στην Ισπανία επίσης, περίπου 5.000 πρόσφυγες και μετανάστες έφτασαν τον Οκτώβριο του 2024, σημειώνοντας μείωση 24 % σε σχέση με τον προηγούμενο μήνα και 72 % σε σχέση με τον Οκτώβριο του 2023.
Όσον αφορά τη γενική εικόνα για τις θαλάσσιες διαδρομές που καταλήγουν στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, μέχρι τον Οκτώβριο του 2024, περίπου 2.220 άτομα έφτασαν ή διήλθαν από την υποπεριοχή στο πλαίσιο μικτών μεταναστευτικών και προσφυγικών ροών. Αυτό αντιστοιχεί σε αύξηση 11 % σε σύγκριση με τον προηγούμενο μήνα (2.000 άτομα), αλλά μείωση 35 % σε σχέση με τον Οκτώβριο του 2023.
Τα στοιχεία καταδεικνύουν μια ασταθή κατάσταση στα ανατολικά και νότια σύνορα της ΕΕ (ιδιαίτερα στις θαλάσσιες διαδρομές της Μεσογείου), που απαιτεί αυξημένες προσπάθειες ευαισθητοποίησης από τις τοπικές κοινότητες στις ευρωπαϊκές χώρες, μέσω της υλοποίησης δράσεων πολιτιστικής ανταλλαγής, συνεδριών και εκδηλώσεων μαγειρικής τέχνης, ενισχύοντας έτσι την αποτελεσματικότητα στη διαχείριση του προσφυγικού πληθυσμού και στις δράσεις κοινωνικής ένταξης.
